Kanıta Dayalı Terapi Ekolleri Nelerdir? BDT, EMDR ve Şema Terapi
Klinik Psikolog Mina Ülgen
Kanıta dayalı terapi, etkinliği bilimsel araştırmalarla desteklenen psikoterapi yaklaşımlarının, kişinin ihtiyaçları ve klinik özellikleri dikkate alınarak uygulanmasını ifade eder. Psikoterapide tek bir yöntemin herkes için uygun olması beklenmez. Kullanılacak yaklaşım; kişinin yaşadığı psikolojik sorun, terapi hedefleri, ihtiyaçları ve klinik değerlendirme doğrultusunda belirlenir.
Günümüzde Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), EMDR ve Şema Terapi gibi farklı psikoterapi yaklaşımları çeşitli psikolojik sorunların tedavisinde kullanılmaktadır. Bunun yanında kişilerarası terapi, davranışsal aktivasyon ve problem çözme terapisi gibi farklı yapılandırılmış psikolojik müdahaleler de bilimsel kanıtlarla desteklenmektedir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), kanıta dayalı psikolojik müdahalelerin ruh sağlığı hizmetlerinin önemli bir parçası olduğunu belirtmektedir.
Kanıta Dayalı Terapi Nedir?
Kanıta dayalı terapi, belirli bir psikoterapi yönteminin bilimsel araştırmalarla elde edilen kanıtlar doğrultusunda uygulanması ve terapi sürecinde kişinin bireysel özelliklerinin dikkate alınması yaklaşımıdır.
Bu yaklaşımda yalnızca “hangi terapi ekolü?” sorusu değil; hangi sorun için, hangi kişiye, hangi koşullarda ve hangi yöntemle psikoterapi uygulanmasının uygun olduğu da değerlendirilir.
Bilimsel kanıtlar, klinik uzmanlık ve kişinin ihtiyaçlarının birlikte değerlendirilmesi, psikoterapi sürecinin temel unsurlarındandır.
Kanıta Dayalı Terapi Ekolleri Hangileridir?
Kanıta dayalı psikoterapi kapsamında farklı terapi yaklaşımları bulunmaktadır. Bunlar arasında özellikle Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), EMDR ve Şema Terapi farklı amaçlarla kullanılan yaklaşımlar arasında yer alır.
Ancak terapi ekollerini değerlendirirken “en iyi terapi” şeklinde tek bir sıralama yapmak doğru değildir. Bir terapi yönteminin uygunluğu kişinin yaşadığı sorun ve ihtiyaçlarına göre değişebilir.
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) Nedir?
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), kişinin düşünceleri, duyguları ve davranışları arasındaki ilişkiyi ele alan, yapılandırılmış ve hedef odaklı bir psikoterapi yaklaşımıdır.
BDT’nin temel amaçlarından biri, kişinin yaşadığı sorunlarla ilişkili işlevsiz veya olumsuz düşünce ve davranış kalıplarını fark etmesine ve bunları daha işlevsel biçimlerle değiştirmesine yardımcı olmaktır.
Terapi sürecinde kişi;
- düşünce ve duyguları arasındaki ilişkileri fark etmeyi,
- otomatik düşüncelerini değerlendirmeyi,
- sorunlarla ilişkili davranış kalıplarını incelemeyi,
- daha işlevsel başa çıkma becerileri geliştirmeyi
öğrenebilir.
BDT; depresyon, yaygın anksiyete bozukluğu, panik bozukluğu ve Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) gibi farklı durumlarda kullanılan psikolojik müdahaleler arasında yer almaktadır. WHO’nun güncel rehberlerinde BDT temelli yapılandırılmış psikolojik müdahaleler, özellikle bazı anksiyete ve travma ile ilişkili durumlarda önerilen yaklaşımlar arasında bulunmaktadır.
BDT Hangi Durumlarda Kullanılır?
BDT’nin kullanıldığı alanlar arasında şunlar bulunabilir:
- Depresyon
- Anksiyete bozuklukları
- Yaygın anksiyete bozukluğu
- Panik bozukluğu
- Fobiler
- Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB)
- Travma ile ilişkili bazı psikolojik sorunlar
Hangi yöntemin kullanılacağı ve terapi süresinin ne kadar olacağı ise kişinin klinik durumuna ve terapi hedeflerine göre değişebilir.
EMDR Terapisi Nedir?
EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme), özellikle travmatik yaşantıların işlenmesine yönelik geliştirilmiş bir psikoterapi yaklaşımıdır.
EMDR, Francine Shapiro tarafından 1980’li yıllarda geliştirilmiştir. Terapi sürecinde göz hareketleri gibi çift yönlü uyarıcılar kullanılabilir. Amaç, travmatik anılarla ilişkili yoğun duygusal ve bilişsel tepkilerin yeniden işlenmesine yardımcı olmaktır.
Travmatik bir yaşantının ardından bazı kişilerde olayla ilişkili anılar, düşünceler, duygular veya bedensel tepkiler günlük yaşamda yeniden ortaya çıkabilir. EMDR sürecinde bu yaşantıların kişi üzerindeki etkisinin ele alınması ve daha işlevsel bir şekilde işlenmesi hedeflenir.
EMDR özellikle Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) ile ilişkili belirtilerin tedavisinde kullanılan yaklaşımlardan biridir. Bunun yanında bazı anksiyete sorunları, fobiler, yas ve travmatik yaşantılarla ilişkili diğer psikolojik sorunlarda da uygulanabilmektedir.
EMDR Nasıl Uygulanır?
EMDR terapisi belirli aşamalardan oluşan yapılandırılmış bir süreçtir. Terapist, danışanın geçmiş deneyimlerini, mevcut belirtilerini ve geleceğe yönelik ihtiyaçlarını değerlendirerek terapi sürecini planlar.
Çift yönlü uyarım sırasında danışanın belirli bir anı, düşünce, duygu veya bedensel duyuma odaklanması istenebilir. Uygulamanın nasıl gerçekleştirileceği kişinin durumuna ve terapistin klinik değerlendirmesine göre değişir.
EMDR’nin amacı yalnızca travmatik anıyı hatırlatmak değildir. Terapi sürecinde kişinin bu yaşantıyla ilişkili duygu, düşünce ve tepkilerinin yeniden işlenmesine yardımcı olunması hedeflenir.
Şema Terapi Nedir?
Şema Terapi, kişinin çocukluk ve gençlik dönemlerinde yaşadığı deneyimlerin etkisiyle gelişebilen ve yetişkinlik dönemindeki düşünce, duygu ve davranışlarını etkileyebilen erken dönem uyumsuz şemalar üzerine çalışan bir psikoterapi yaklaşımıdır.
Şemalar, kişinin kendisi, diğer insanlar ve dünya hakkında geliştirdiği kalıcı düşünce ve inanç örüntüleri olarak ele alınabilir.
Örneğin kişi geçmiş deneyimlerinin etkisiyle;
- terk edileceğine,
- yeterince değerli olmadığına,
- diğer insanlara güvenilemeyeceğine,
- ihtiyaçlarının karşılanmayacağına
ilişkin kalıcı inançlar geliştirebilir.
Bu tür şemalar özellikle belirli yaşam olayları tarafından tetiklendiğinde kişinin düşüncelerini, duygularını ve davranışlarını etkileyebilir.
Şema Modları Nedir?
Şema Terapi’de şema modları, kişinin belirli durumlarda ortaya çıkan düşünce, duygu ve davranış durumlarını açıklamak için kullanılan önemli kavramlardan biridir.
Terapi sürecinde kişinin hangi durumlarda hangi şemalarının veya modlarının tetiklendiğini fark etmesi amaçlanır. Böylece kişi, kendisini tekrar eden işlevsiz döngüleri daha iyi anlamaya ve bunlara daha sağlıklı tepkiler geliştirmeye başlayabilir.
Şema Terapi özellikle kişilik bozuklukları, kronik depresyon, ilişki sorunları ve çocukluk dönemindeki olumsuz deneyimlerle ilişkili bazı psikolojik sorunlarda kullanılan bir yaklaşımdır. Yaklaşımın kuramsal temelleri ve uygulama modeli Young, Klosko ve Weishaar tarafından kapsamlı biçimde ortaya konmuştur.
BDT, EMDR ve Şema Terapi Arasındaki Fark Nedir?
Bu üç terapi yaklaşımı aynı değildir. Her birinin kuramsal temeli, çalışma biçimi ve terapi hedefleri farklıdır.
| Terapi yaklaşımı | Temel odak | Sıklıkla ele alınan alanlar |
|---|---|---|
| BDT | Düşünce, duygu ve davranış ilişkisi | Depresyon, anksiyete, panik, fobiler, OKB ve diğer sorunlar |
| EMDR | Travmatik yaşantıların yeniden işlenmesi | TSSB, travmatik yaşantılar ve bazı ilişkili sorunlar |
| Şema Terapi | Erken dönem uyumsuz şemalar ve şema modları | Kişilik örüntüleri, kronik sorunlar ve ilişki problemleri |
Bu tablo, yöntemlerin genel özelliklerini özetlemektedir. Bir terapi yaklaşımının diğerinden daha iyi olduğu anlamına gelmez. Uygun terapi yönteminin belirlenmesi kişinin bireysel değerlendirmesine göre yapılmalıdır.
Hangi Terapi Yöntemi Bana Uygun?
“Benim için hangi terapi yöntemi uygun?” sorusunun tek bir cevabı yoktur.
Terapi yaklaşımı belirlenirken kişinin;
- yaşadığı psikolojik sorun,
- belirtilerin süresi ve şiddeti,
- geçmiş deneyimleri,
- terapi hedefleri,
- günlük yaşamındaki ihtiyaçları,
- eşlik eden psikolojik veya fiziksel durumları
birlikte değerlendirilir.
Bu nedenle internetteki genel bilgiler kişinin kendi kendine tanı koyması veya terapi yöntemi seçmesi için yeterli değildir. Uygun yaklaşımın belirlenmesi için psikolog veya psikiyatrist tarafından profesyonel değerlendirme yapılması gerekir.
Kanıta Dayalı Terapi Neden Önemlidir?
Kanıta dayalı yaklaşım, psikoterapi yöntemlerinin bilimsel araştırmalar ışığında değerlendirilmesini sağlar. WHO da kanıta dayalı psikolojik müdahalelerin ruh sağlığı hizmetlerinin önemli bir parçası olduğunu ve farklı psikolojik sorunlarda etkili tedavi seçeneklerine erişimin artırılmasının önemini vurgulamaktadır.
Bununla birlikte bilimsel kanıt, her yöntemin her bireyde aynı sonucu vereceği anlamına gelmez. Psikoterapide kişinin özellikleri, terapötik ilişki, sorunun niteliği ve uygulanan yöntemin uygunluğu birlikte değerlendirilmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Kanıta dayalı terapi nedir?
Kanıta dayalı terapi, etkinliği bilimsel araştırmalarla desteklenen psikoterapi yöntemlerinin, kişinin bireysel ihtiyaçları ve klinik özellikleri dikkate alınarak uygulanmasıdır.
En etkili terapi yöntemi hangisidir?
Tüm bireyler ve tüm psikolojik sorunlar için geçerli tek bir “en etkili” terapi yöntemi yoktur. Uygun terapi yaklaşımı kişinin yaşadığı sorun, ihtiyaçları ve terapi hedefleri doğrultusunda belirlenir.
BDT hangi sorunlarda kullanılır?
BDT; depresyon, anksiyete bozuklukları, panik bozukluğu, fobiler, OKB ve bazı travma ile ilişkili sorunlarda kullanılan kanıta dayalı psikoterapi yaklaşımlarından biridir.
EMDR hangi sorunlarda uygulanır?
EMDR özellikle travmatik yaşantılar ve Travma Sonrası Stres Bozukluğu ile ilişkili belirtilerin ele alınmasında kullanılan bir psikoterapi yaklaşımıdır. Bazı diğer psikolojik sorunlarda da terapistin klinik değerlendirmesine göre uygulanabilir.
Şema Terapi kimler için uygundur?
Şema Terapi özellikle uzun süredir devam eden psikolojik sorunlar, kişilik örüntüleri, ilişki sorunları ve erken dönem yaşam deneyimleriyle ilişkili güçlüklerde kullanılabilen bir terapi yaklaşımıdır.
Online terapi ile kanıta dayalı terapi uygulanabilir mi?
Bazı psikolojik müdahaleler ve terapi yaklaşımları çevrim içi formatlarda da uygulanabilmektedir. WHO, bazı yapılandırılmış psikolojik müdahalelerin dijital ve uzaktan formatlarda sunulabileceğini belirtmektedir. Ancak online veya yüz yüze terapi seçimi kişinin ihtiyaçları, terapistin değerlendirmesi ve hizmetin uygunluğu doğrultusunda yapılmalıdır.
Sonuç
Kanıta dayalı psikoterapi, bilimsel araştırmalarla desteklenen terapi yaklaşımlarının kişinin bireysel ihtiyaçları doğrultusunda kullanılmasını temel alır. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), EMDR ve Şema Terapi bu alanda farklı amaçlarla kullanılan önemli psikoterapi yaklaşımları arasındadır.
BDT düşünce, duygu ve davranış arasındaki ilişkilere odaklanırken, EMDR özellikle travmatik yaşantıların yeniden işlenmesine yönelik çalışır. Şema Terapi ise erken dönem uyumsuz şemalar ve bunların güncel yaşam üzerindeki etkilerini ele alır.
Hangi terapi yönteminin uygun olduğuna karar verirken yalnızca terapi ekolünün adına değil, kişinin ihtiyaçlarına ve klinik değerlendirmesine bakmak gerekir. Psikolojik destek ihtiyacınız varsa, alanında yetkin bir psikolog veya psikiyatristten profesyonel değerlendirme almak uygun terapi yaklaşımının belirlenmesine yardımcı olabilir.
Klinik Psikolog Mina Ülgen
24 Ağustos 2026
Kaynakça
- World Health Organization. Psychological interventions implementation manual: integrating evidence-based psychological interventions into existing services. Geneva: WHO; 2024.
- World Health Organization. Psychological interventions. Mental Health, Brain Health and Substance Use.
- World Health Organization. Brief structured psychological interventions. Mental Health Gap Action Programme.
- Young JE, Klosko JS, Weishaar ME. Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press; 2003.
- Shapiro F. Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR): Basic Principles, Protocols, and Procedures. Guilford Press.
