Ghafla unasikia kizunguzungu, macho yako hayaoni, unahisi kama unaanguka... Watu wengi huelezea hali hii kama "shinikizo langu la damu limeshuka" na wako sawa. Mmoja kati ya watu wazima wanne nchini Uturuki anaugua shinikizo la chini la damu wakati fulani wa maisha yao. Kwa hivyo kwa nini shinikizo la damu linashuka? Wakati mwingine unaweza tu kuwa na maji mwilini, wakati mwingine inaweza kuwa ishara ya kwanza ya ugonjwa mbaya zaidi. Katika makala haya, nitaeleza kwa kina sababu na dalili zote za shinikizo la chini la damu, ni nani aliye katika hatari kubwa zaidi, na unachoweza kufanya nyumbani.
Shinikizo la Chini la Damu (Hypotension) ni Nini na Je, Kuna Aina Ngapi?
Shinikizo la damu linaposhuka chini ya 90/60 mmHg, inakubaliwa kimatibabu kama "hypotension", yaani, shinikizo la chini la damu. Lakini nambari hazisemi kila kitu; Ingawa hata 85/55 haisababishi malalamiko yoyote kwa watu wengine, hata 100/65 inaweza kusababisha kuzirai kwa wengine. Cha muhimu ni kama una malalamiko au la.
Shinikizo la chini la damu limegawanywa katika vikundi kadhaa:
- Othostatic hypotension: Kupungua kwa ghafla unaposimama
- Shinikizo la damu baada ya kula: Kupungua mara tu baada ya chakula
- Neurological (neva-derived system) hypotension: Aina inayoonekana na magonjwa kama vile Parkinson na kisukari
- Shinikizo la damu la ghafla (papo hapo): Hali za dharura kama vile kupoteza damu, maambukizi, mzio
- Shinikizo la damu sugu: Hali ambayo hukaa chini kwa miaka mingi na kwa ujumla haileti malalamiko
Kwa Nini Shinikizo la Damu Hushuka? Sababu 15 za Kawaida
1. Kiu na Upungufu wa Maji mwilini
50-55% ya damu katika mwili wako ni maji. Hata 2-3% tu kupoteza maji hupunguza kiasi cha damu na kwa kiasi kikubwa hupunguza shinikizo la damu yako. Kutokwa na jasho, kuhara, kutapika, na unywaji wa kahawa-chai kupita kiasi ndizo sababu zinazojulikana zaidi wakati wa kiangazi.
2. Kusimama Ghafla (Orthostatic Hypotension)
Iwapo damu inayojikusanya kwenye miguu ukiwa umelala au umekaa haiwezi kurudi ghafla kwenye moyo unaposimama, hakuna damu ya kutosha inayoweza kufika kwenye ubongo. Kizunguzungu, kuzimia na hata kuzirai hutokea ndani ya sekunde 10-20. Ni kawaida sana wakati wa kuamka asubuhi.
3. Shinikizo la Damu Kushuka Mara Baada ya Mlo
Baada ya mlo mkubwa, wenye kabohaidreti, sehemu kubwa ya damu huelekezwa kwenye mfumo wa usagaji chakula. Ingawa moyo hujaribu kufidia hili, kuna upungufu mkubwa dakika 30-60 baada ya kula, hasa kwa watu wenye umri wa zaidi ya miaka 65 na wagonjwa wa kisukari.
4. Hewa ya Moto, Bafu na Sauna
Moto hutanua mishipa na kusababisha damu kukusanya kwenye ngozi. Mtiririko wa damu kwa ubongo na viungo vya ndani hupungua. Hii ndiyo sababu watu wengi kuzirai hutokea baada ya kuoga, sauna, au kuoga kwa muda mrefu kwa joto kali.
5. Overdose au Madhara ya Dawa ya Shinikizo la Damu
Asilimia 20 ya wagonjwa wanaotibiwa shinikizo la damu hupata shinikizo la chini la damu kutokana na utumiaji mwingi wa dawa. Hasa vizuizi vya ACE, vizuizi vya beta, diuretiki na vizuizi vya alpha vinaweza kusababisha hii.
6. Matatizo ya Midundo ya Moyo na Kushindwa kwa Moyo
Iwapo moyo haupigi kwa nguvu vya kutosha au hupiga polepole sana/isivyo kawaida, damu haiwezi kusukumwa vya kutosha. Ni kawaida kwa watu walio na bradycardia (mapigo ya moyo chini ya 50).
7. Kisukari (Kisukari) na Autonomic Neuropathy
Kisukari cha muda mrefu na kisichodhibitiwa huharibu mishipa ya fahamu. Reflexes zinazodhibiti shinikizo la damu zimeharibika. Wagonjwa hawa wanaweza kupata shinikizo la damu la 20-30 mmHg wanaposimama.
8. B12, Asidi ya Folic na Anemia ya Upungufu wa Iron
Iwapo kuna upungufu wa damu, oksijeni ya kutosha inaweza kufikia tishu kwa sababu hemoglobini ya mtoa huduma hupungua. Ubongo hujaribu kulipa fidia kwa hili kwa "kupunguza shinikizo la damu". Ni kawaida sana, haswa kwa wanawake, pamoja na kutokwa na damu wakati wa hedhi.
9. Kipindi cha Ujauzito
Hasa katika miezi mitatu ya pili ya ujauzito, homoni ya projesteroni hulegeza mishipa, na uterasi inayokua huweka shinikizo kwenye mshipa mkuu (vena cava). Ndiyo maana 10-15% ya wanawake wajawazito wana shinikizo la chini la damu. Inakuwa mbaya zaidi unapolala chali.
10. Kupoteza Damu
Kutokwa na damu kwa hedhi, bawasiri, kidonda cha tumbo, kutokwa na damu ndani na nje baada ya ajali... Kadiri unavyopoteza damu ndivyo shinikizo la damu linapungua. Kupoteza damu haraka kwa zaidi ya ml 500 kunaweza kusababisha mshtuko.
11. Maambukizi na Sepsis
Mwitikio wa mwili kwa maambukizo makali hupanua mishipa kupita kiasi. Kama vile hali ya hewa ya joto, damu hujilimbikiza kwenye ngozi na shinikizo la damu hupungua ghafla. Hali hii inahatarisha maisha.
12. Mmenyuko Mkali wa Mzio (Anaphylaxis)
Mzio mkali unaotokea baada ya kuumwa na nyuki, mzio wa penicillin, na vyakula kama vile karanga husababisha utolewaji wa histamini, ambayo hutanua vyombo. Ndani ya dakika chache, shinikizo la damu linaweza kushuka hadi 60/30.
13. Magonjwa ya Neurological Kama vile Parkinson na Multiple Sclerosis
Uharibifu wa ubongo na uti wa mgongo huvuruga mfumo wa neva unaojiendesha, ambao hudhibiti shinikizo la damu. Wagonjwa hawa hupata mabadiliko ya mara kwa mara wakati wa mchana.
14. Pombe na Baadhi ya Dawa za Kutuliza
Pombe hutanua vyombo na kuunda kiu kwa athari yake ya diuretiki. Vidonge vya usingizi, vipumzisha misuli, na baadhi ya dawamfadhaiko vinaweza pia kuwa na athari sawa.
15. Kukaa Kitandani kwa Muda Mrefu
Kwa wagonjwa waliolazwa hospitalini kwa zaidi ya wiki 1, misuli ya miguu hudhoofika na sauti ya mishipa hupungua. Shinikizo la damu hupungua sana unaposimama mara ya kwanza. Hali hii inaitwa "deconfusion hypotension".
Dalili za Shinikizo la Chini la Damu ni zipi?
Shinikizo la chini la damu hujidhihirisha kwa njia zifuatazo:
- Kizunguzungu na kuhisi kichwa chepesi
- Kupata giza au kuona ukungu
- Kuzimia au kuzirai (presyncope)
- Udhaifu, uchovu, kushindwa kuamka kitandani asubuhi
- Jasho baridi, ubaridi mikononi na miguuni
- Ugumu wa kuzingatia, kutokuwa na akili
- Maumivu au hisia ya uzito kwenye shingo na mabega
- Kucheka masikioni
- Wakati mwingine maumivu ya kichwa kuumiza nyuma ya shingo
Nani yuko katika Hatari Zaidi?
- Watu walio na umri wa zaidi ya miaka 65 (kutokana na arteriosclerosis na matumizi ya dawa)
- Wanawake wajawazito (hasa miezi mitatu ya 2)
- Wagonjwa wa kisukari na moyo
- Wanaotumia dawa za shinikizo la damu
- Wale ambao wana magonjwa kama vile Parkinson's, MS, kisukari cha mfumo wa neva
- Wanawake vijana wanaougua upungufu wa damu
- Wale ambao hubaki bila shughuli kwa muda mrefu (safari ndefu za ndege, mapumziko ya kitanda)
Unaweza Kufanya Nini Nyumbani Ili Kuongeza Shinikizo la Damu Haraka?
- Amka polepole: Kabla ya kulala, keti kwa dakika 1-2, acha miguu yako ining'inie sakafuni, kisha inuka.
- Kunywa maji mengi: Kunywa lita 2.5-3 za maji kila siku ndiyo njia bora zaidi.
- Ayran iliyotiwa chumvi: Kuongeza kijiko 1 cha chumvi kwenye glasi 1 ya ayran baridi na kuinywa polepole hutoa uboreshaji mkubwa katika dakika 10-15 (isipokuwa kama una mshtuko wa moyo).
- Kaza misuli ya mguu wako: Kuvuka miguu yako na kuifinya ukikaa na kusimama kwa vidole vyako mara chache kabla ya kusimama kutasaidia damu kurudi juu.
- Tumia soksi za kubana: Soksi zinazobana, kama vile soksi za kubana, huzuia damu kukusanyika miguuni.
- Kula milo midogo na ya mara kwa mara: Milo midogo 5-6 badala ya milo mikubwa hupunguza kushuka kwa shinikizo la damu.
- Kunywa kafeini: kikombe 1 cha kahawa ya Kituruki au chai kali hutoa kiwango cha juu cha muda mfupi.
- Vitafunio vyepesi vyenye wanga: Sukari inayofyonzwa kwa haraka kama vile molasi-tahini, mkate wa jam, ndizi ni muhimu.
- Ikiwa umelala chali, geuza upande wako (hasa kwa wanawake wajawazito).
- Oga maji ya joto badala ya maji baridi.
Unapaswa Kwenda Lini kwa Daktari?
Ona daktari mara moja katika hali zifuatazo:
- Ikiwa unazimia mara kwa mara
- Ikiwa maumivu ya kifua yanaambatana na upungufu wa kupumua
- Ikiwa kuna udhaifu na kizunguzungu hudumu zaidi ya siku 3
- Iwapo malalamiko yalianza baada ya kuanza kutumia dawa mpya
- Ukiona damu kwenye mkojo au kinyesi chako
- Iwapo kuna dalili za maambukizi kama vile homa na baridi
Maswali Yanayoulizwa Mara Kwa Mara
Kwa nini shinikizo la damu hushuka ghafla?
Dalili zinazojulikana zaidi ni kusimama kwa ghafla, kiu, kutumia dawa kupita kiasi au ugonjwa wa mdundo wa moyo. Wakati mwingine mzio mkali au maambukizi yanaweza pia kuanguka ndani ya dakika chache.
Je, shinikizo la chini la damu ni hatari?
Kwa ujumla si hatari kwa maisha, lakini kuzirai mara kwa mara huongeza hatari ya kuanguka na kuvunjika. Ni hatari sana iwapo kuna maambukizi ya msingi, kutokwa na damu au ugonjwa wa moyo.
Je, siagi yenye chumvi husaidia shinikizo la damu linaposhuka?
Ndiyo. Kuongeza kijiko 1 cha chumvi kwa glasi 1 ya siagi baridi na kunywa polepole hutoa uboreshaji mkubwa ndani ya dakika 10-15. Wale walio na kushindwa kwa moyo au ugonjwa wa figo hawapaswi kufanya hivyo bila kushauriana na daktari.
Kwa nini shinikizo la damu hupungua wakati wa ujauzito?
Homoni ya progesterone hulegeza mishipa, uterasi inayokua huweka shinikizo kwenye mshipa mkuu. Ni kawaida sana katika trimester ya 2. Kulala kwa upande wako wa kushoto na kunywa maji mengi husaidia.
Je, shinikizo la chini la damu husababisha maumivu ya kichwa?
Ndiyo, kwa kuwa hakuna damu yenye oksijeni ya kutosha inayotiririka hadi kwenye ubongo, inaweza kusababisha uzito, kupiga shingo au maumivu kama shinikizo kwenye mahekalu. Kunywa maji mengi na kuinua kichwa kidogo hupunguza maumivu.
