Baş Dönmesi (Vertigo) Nedir ve Türleri Nelerdir?
Baş dönmesi, tıpta “vertigo” olarak adlandırılan ve kişinin kendisinin ya da çevresinin döndüğünü hissettiği rahatsız edici bir durumdur. Çoğu insan hayatında en az bir kez “başım dönüyor” cümlesini kurmuştur ama bu şikayetin şiddeti, süresi ve eşlik eden bulgular çok farklı hastalıkların habercisi olabilir.
Vertigo iki ana gruba ayrılır:
- Gerçek vertigo (periferik veya santral): Dünya ya da kişi gerçekten dönüyormuş gibi şiddetli bir hareket illüzyonu vardır. Genellikle iç kulak veya beyin sapı-beyincik kaynaklıdır.
- Yalancı baş dönmesi (dizziness): Sersemlik, boşlukta olma, bayılacak gibi hissetme, göz kararması şeklindedir. Düşük tansiyon, kansızlık, şeker düşüklüğü gibi sistemik nedenlerden kaynaklanır.
Ayrıca vertigo şu şekilde de sınıflandırılır:
- Akut vertigo: Ani başlayıp saatler-günler süren (örneğin vestibüler nörit)
- Tekrarlayıcı vertigo: Dakikalar süren ataklarla gelir (BPPV, migren)
- Kronik vertigo: Günler-haftalar boyu hiç geçmeyen (Meniere, akustik nörinom)
Bu ayrım çok önemlidir çünkü tedavi tamamen altta yatan nedene göre değişir.
Baş Dönmesi Neden Olur? En Sık Karşılaşılan 20 Sebep
1. İyi Huylu Pozisyonel Paroksismal Vertigo (BPPV – Kulak Kristalleri Kayması)
Türkiye’de ve dünyada baş dönmesi şikayetiyle doktora başvuranların %35-40’ını oluşturur, yani açık ara en sık nedendir. İç kulaktaki yarım daire kanallarında bulunan kalsiyum karbonat kristalleri (otokonyalar) yerinden oynar ve başın belirli pozisyonlarında (örneğin yatakta sağa-sola dönerken, başı geriye atarken) şiddetli dönme hissi yaratır. Ataklar genellikle 10-60 saniye sürer, bulantı ve kusma eşlik edebilir. 50 yaş üstü kadınlarda daha sıktır. Tedavi çok basittir: Epley veya Semont manevralarıyla kristaller eski yerine yerleştirilir ve çoğu hasta 1-2 seansta tamamen iyileşir.
2. Vestibüler Nörit (İç Kulak Sinir İltihabı)
Genelde üst solunum yolu enfeksiyonundan 1-2 hafta sonra ani ve çok şiddetli baş dönmesi başlar. Hasta yatakta dönemez, kusma çok şiddetlidir ve 2-3 gün hiç geçmez. 4-6 hafta içinde yavaş yavaş düzelir. Virüslerin (herpes simpleks gibi) vestibüler siniri tutmasıyla oluşur. Tedavide kortizon ve vestibüler rehabilitasyon egzersizleri kullanılır.
3. Meniere Hastalığı
İç kulakta endolenfatik sıvı basıncının artmasıyla oluşur. Tipik atak şu şekildedir: 20 dakika – 12 saat arası süren şiddetli vertigo + kulakta dolgunluk hissi + düşük frekans işitme kaybı + kulak çınlaması. Ataklar arasında tamamen normal hissedilebilir. Tuz kısıtlaması, betahistin ve idrar söktürücü ilaçlar temel tedavidir.
4. Vestibüler Migren
Migreni olan kadınların %30-50’sinde görülür. Baş ağrısı olmadan sadece baş dönmesi atağı olabilir. Ataklar 5 dakika ile 72 saat arasında değişir. Işık, ses, kokular ve bazı yiyecekler (çikolata, peynir, kırmızı şarap) tetikler. Migren önleyici ilaçlar (propranolol, topiramat, amitriptilin) çok etkilidir.
5. Ortostatik Hipotansiyon (Ani Kalkınca Baş Dönmesi)
Yatarken veya otururken birden ayağa kalkıldığında tansiyon 20 mmHg’den fazla düşerse beyne kan gidemez ve göz kararması + baş dönmesi olur. Yaşlılarda, tansiyon ilaçları kullananlarda, Parkinson hastalarında çok sıktır. Bol su içmek, kompresyon çorabı giymek ve yavaş kalkmak çözümdür.
6. Kansızlık (Anemi) ve Vitamin Eksiklikleri
Demir, B12 veya folat eksikliğinde dokulara yeterince oksijen taşınamaz. Sürekli sersemlik, çabuk yorulma, saç dökülmesi, tırnaklarda çökme eşlik eder. Kan testiyle tanı konur ve eksik vitamin/mineral yerine konunca şikayetler düzelir.
7. Hipoglisemi (Şeker Düşüklüğü)
Diyabet ilaçları kullananlarda veya uzun süre aç kalanlarda kan şekeri 60 mg/dL altına düşünce terleme, titreme, çarpıntı ile birlikte baş dönmesi olur. Bir kesme şeker veya meyve suyu içmek birkaç dakikada düzeltir.
8. İlaç Yan Etkileri
Tansiyon ilaçları (özellikle beta bloker, ACE inhibitörü), sara ilaçları, bazı antidepresanlar, uyku ilaçları ve kemoterapi ilaçları baş dönmesi yapabilir. İlaç dozu düşürülür veya değiştirilirse şikayet kaybolur.
9. Servikojenik Baş Dönmesi (Boyun Kaynaklı)
Boyun düzleşmesi, kireçlenme veya fıtık sinirleri ve damarları sıkıştırarak beyinciğe giden kan akımını bozabilir. Boyun hareketleriyle artan baş dönmesi tipiktir. Fizik tedavi, boyun egzersizleri ve duruş düzeltmesiyle büyük oranda iyileşir.
10. Panik Atak ve Anksiyete Bozukluğu
Beyin tehlike anında dengemizi sağlayan sistemi aşırı çalıştırır. Kişi “kalp krizi geçiriyorum” korkusuyla acile gider ama tüm tetkikler normal çıkar. Nefes egzersizleri ve gerekirse ilaç tedavisiyle tamamen kontrol altına alınabilir.
11. Dehidratasyon (Susuzluk)
Özellikle yaz aylarında yeterince su içmeyenlerde kan hacmi azalır, beyne yeterince oksijen gitmez. Baş ağrısı, halsizlik ve baş dönmesi olur. Günde 2-2,5 litre su içmek çoğu zaman yeterlidir.
12. Labirentit
Vestibüler nöritin daha ağır şeklidir; iç kulak tamamen iltihaplandığı için işitme kaybı da eklenir. Antibiyotik ve kortizon tedavisi gerekir.
13. Akustik Nörinom
İyi huylu bir sinir tümörüdür ama yavaş büyüdüğü için teşhis gecikebilir. Tek taraflı işitme kaybı, kulak çınlaması ve dengesizlik yapar. MR ile tanı konur, gamma knife veya cerrahiyle tedavi edilir.
14. Multipl Skleroz (MS)
Bağışıklık sistemi kendi sinir kılıflarına saldırır. Gençlerde ani başlayan baş dönmesi MS’in ilk belirtisi olabilir. MR ve bel suyu incelemesiyle tanı konur.
15. Beyin Sapı ve Beyincik İnfarktüsü (Felç)
En acil durumdur! Ani ve çok şiddetli baş dönmesi + konuşma bozukluğu + çift görme + kol/bacakta güçsüzlük varsa 112’yi aramak hayati önem taşır.
16. Tiroid Hastalıkları
Özellikle hipotiroidi (tiroid tembelliği) metabolizmayı yavaşlatır, dolaşımı bozar ve sürekli sersemlik yapar.
17. Kalp Ritim Bozuklukları
Kalp yeterince kan pompalayamazsa beyin kısa süreli oksijensiz kalır ve baş dönmesi olur.
18. Göz Problemleri
Göz tembelliği, şaşılık veya yeni takılan yanlış numaralı gözlük dengesizlik hissi yaratabilir.
19. Barotravma (Basınç Değişikliği)
Uçak iniş-kalkış veya dalış sonrası kulak zarındaki basınç farkı iç kulaktaki denge sistemini bozabilir.
20. Hamilelik
Özellikle ilk 3 ayda hormonlar ve tansiyon değişiklikleri nedeniyle sık görülür. Genellikle ciddi değildir ama şiddetli kusmayla birlikteyse hastaneye başvurulmalıdır.
Baş Dönmesi Hangi Doktora Gidilmeli?
Baş dönmesi şikayetiyle ilk başvurulacak iki uzman Kulak Burun Boğaz (KBB) ve Nöroloji’dir. Eğer ataklar saniyeler sürüyor ve baş hareketiyle oluyorsa büyük ihtimalle KBB çözer (BPPV, Meniere). Eğer saatler-günler sürüyor, baş ağrısı, uyuşma, görme bozukluğu varsa mutlaka Nöroloji görmeli. Kansızlık, şeker, tiroid gibi dahili sorunlar varsa Dahiliye, kalp ritim bozukluğu şüphesi varsa Kardiyoloji devreye girer.
Baş Dönmesi Evde Ne İyi Gelir? (Doktor Kontrolünde Uygulanabilecek Yöntemler)
- BPPV şüphesi varsa Epley veya BBQ roll manevralarını KBB doktoru gösterdikten sonra evde uygulayabilirsiniz.
- Günlük 2,5-3 litre su içmek çoğu baş dönmesini azaltır.
- Meniere hastaları tuzu günde 1,5-2 gram ile sınırlandırmalı.
- Brandt-Daroff egzersizleri her gün 3 set yapılabilir.
- Taze zencefil çayı veya zencefil kapsülü bulantıyı azaltır.
- Stres baş dönmesinin en büyük tetikleyicilerindendir; nefes egzersizi ve meditasyon çok etkilidir.
- Ani baş hareketlerinden kaçının, yataktan yavaş kalkın.
- Gece 2 yastıkla yatmak iç kulak basıncını dengeler.
- Düşme riskiniz varsa baston veya walker kullanmaktan çekinmeyin.
Baş Dönmesi Ne Zaman Ciddidir? Acil Durum Belirtileri
Aşağıdaki durumlardan biri varsa vakit kaybetmeden en yakın acil servise başvurun:
- Şiddetli baş dönmesiyle birlikte kol veya bacakta güçsüzlük, uyuşma
- Konuşma bozukluğu, kelimeleri toplayamama
- Çift görme veya görme kaybı
- Şiddetli baş ağrısı (hiç yaşamadığınız kadar)
- Bilinç bulanıklığı veya bayılma
- 1 saatten uzun süren ve hiç hafiflemeyen vertigo
Bu belirtiler beyin kanaması, felç veya beyincik tümörü gibi hayati durumların habercisi olabilir.
Sık Sorulan Sorular
1. Baş dönmesi neden olur ve nasıl geçer? Baş dönmesinin 100’den fazla sebebi vardır ama Türkiye’de en sık kulak kristalleri (BPPV), migren, iç kulak iltihabı ve tansiyon düşüklüğüdür. Tedavi tamamen nedene yöneliktir: kristal oynadıysa manevra,, migren varsa migren ilacı, tansiyon düşüyorsa bol su ve tuz gerekir.
2. Baş dönmesi kanser belirtisi midir? Çok nadir olsa da akustik nörinom gibi iyi huylu tümörler veya beyin tümörleri baş dönmesi yapabilir. Tek taraflı işitme kaybı ve çınlamayla birlikteyse mutlaka MR çekilmelidir.
3. Kulak kristalleri (BPPV) kendiliğinden düzelir mi? Hastaların %20-30’unda 1 ay içinde kendiliğinden geçer ama tekrar etme ihtimali %50’dir. Epley manevrasıyla 1-2 seansta %90’ın üzerinde kalıcı iyileşme sağlanır.
4. Baş dönmesi ile birlikte kulak çınlaması normal mi? Evet, Meniere hastalığı, akustik nörinom, iç kulak iltihabı ve migren gibi birçok durumda kulak çınlaması eşlik eder. Tek taraflıysa daha dikkat çekicidir.
5. Hamilelikte baş dönmesi tehlikeli midir? Çoğu zaman hayır; hormonal değişiklikler ve tansiyon dalgalanmaları normaldir. Ancak şiddetli kusma, bayılma veya karın ağrısı varsa dış gebelik veya preeklampsi açısından değerlendirme gerekir.
Eğer baş dönmeniz 2-3 günden uzun sürüyorsa, sık tekrarlıyorsa veya yukarıdaki kırmızı bayraklardan biri varsa lütfen vakit kaybetmeden bir Kulak Burun Boğaz veya Nöroloji uzmanına başvurun. Erken teşhis birçok durumda hayat kurtarır ve yaşam kalitenizi birkaç günde normale döndürebilir. Geçmiş olsun!
