Vakatovolei ni Autism e vale e vakaibalebaletaka na iwalewale ni veivakatarogi yavutaki ena vakadidike ka vakarautaki me vukei ira na itubutubu me ra raica na duidui ni veivakatorocaketaki vei ira na luvedra ena dua na gauna taumada. Na veivakatovolei oqo e sega ni solia e dua na veivakadeitaki vakadeitaki; Ia, e vukea me kilai kevaka e tiko na gone ena leqa ni autism spectrum (ASD) ena veivanua me vaka na itovo, veitaratara, veimaliwai vakaveiwekani kei na vakasama ni vakasama. Eso na ivakatakilakila, vakabibi o ira era laurai ena gauna ni gonelalai, e rawa ni dua na itekitekivu bibi ni veitokoni ni kenadau ni ra raica na itubutubu.
Na veivakatovolei ni autism e vakayacori e vale e dau toso ena taro, lisi ni vakadidike kei na itaviqaravi lekaleka. Na veivakatovolei oqo e kena inaki me vakalewai na veitaratara ni mata ni gone, na nona sauma na nona kacivi ena yacana, nona veitaratara kei ira na nona icaba, nona ivakarau ni qito, nona dau tokaruataka na nona itovo kei na nona dau sauma na veivakauqeti ni vakasama. Me vaka oqo, e rawa ni ra cakava na matavuvale na imatai ni veivakatarogi ena nodra raica na nona itovo na gone ena veisiga ena kena vanua ni bula.
.Ia, e sega ni dodonu me guilecavi ni na veivakatovolei ni autism e vale e dua ga na veivakatovolei taumada. Se cava ga na vua ni veivakatovolei oqo, e gadrevi me veitaratara kei na dua na vuniwai ni vakasama ni gone, neurologist se kenadau ni veivakatorocaketaki me baleta e dua na veivakadeitaki vakadeitaki kei na veivakatarogi vakacakacaka. Na veivakatovolei e vale sai koya na vuli ka kena inaki me vakatorocaketaki na nodra kila na itubutubu ka taura na ikalawa ena gauna dodonu. Na veika e laurai oqo e yaga sara baleta ni kena dikevi vakatotolo e tara vakavinaka na nona vuli kei na nona tubu na gone.
Na cava na veivakatovolei ni autism e vale?Vakatovolei ni Autism e Vale e dua na iwalewale ni veivakatarogi yavutaki ena vakadidike e vakayagataki mai vei ira na itubutubu ena vanua ni vale me laurai kina na ivakatakilakila ni autism vei ira na gone ena dua na gauna taumada. Na veivakatovolei oqo; E vakarautaka e dua na vakasama taumada ni tiko e dua na leqa me baleta na autism ena kena dikevi na vanua ni veivakatorocaketaki ni gone me vaka na nona ivakarau ni veitaratara na gone, veimaliwai vakaveiwekani, itovo ni qito kei na veivakauqeti ni vakasama. E sega ni matailalai me vaka na veivakatovolei ni veisele ni valenibula, ia e vakarautaka e dua na itekitekivu bibi vei ira na matavuvale me ra cakava e dua na veivakatarogi taumada.
Na veivakatovolei ni autism e vale e duidui mai na veivakatovolei ni valenibula era vakayacora na kenadau. Ni veivakatovolei ni valenibula e oka kina na vakadidike vakacakacaka, na ivakarau ni veivakatorocaketaki kei na vakasama ni kenadau; Na veivakatovolei e vakayacori e vale e yavutaki ena nodra raica na itubutubu ka sega ni solia e dua na veivakadeitaki vakadeitaki.
Na inaki levu ni veivakatovolei oqo me vakaraitaka vakatotolo na tamata, me laurai na ivakatakilakila e rawa ni yaco ka vakauta na matavuvale vua e dua na kenadau ena gauna e gadrevi kina. Me vaka oqo, e veivuke me tekivutaki na iwalewale ni veivuke taumada me baleta na gone ena kena gauna dodonu.
Na sala me vakatovolei kina na autism e vale?
Na veivakatovolei ni autism e vale e yavutaki ena kena dikevi na itovo ni gone ena bula ni veisiga ka rawa ni tokoni ena veimataqali veivakatovolei. E dua vei ira na veivakatovolei ni autism e vale e dau vakayagataki vakalevu duadua sai koya na M-VEITALATALA (Veisautaki ni Lisi ni Veivakatovolei me baleta na Autism ena Gonelalai) veivakatovolei. Na veivakatovolei oqo, ka dau vakarautaki vei ira na gone ena maliwa ni 16 kei na 30 na vula, e vakalewai na nona kila ni veitaratara kei na itovo ni gone ena nona taroga e 20 na taro duidui vei ira na itubutubu. Na AQ (Autism Spectrum Quotient) vakatovolei, vakayagataki me baleta na ilawalawa ni yabaki lelevu, e dua na vakatovotovo ni vakasama vakataki koya ka vukea na kena vakarautaki kevaka e tiko vei ira na tamata yadua na ivakatakilakila ni autism.
Na veivakatovolei ni autism ena initaneti e vakayacori e vale e dau toso ena so na ikalawa. Kena imatai, e digitaki e dua na veivakatovolei me baleta na yabaki ni bula veiganiti qai saumi vakavinaka na taro. Na taro e kovuta na veitaratara ni mata ni gone, sauma na yacana, kila ni vakatotomuri, ivakarau ni qito, itovo ni veisiga kei na veivakasama ni vakasama. Ni sa oti na veivakatovolei, na ivakarau e vakadikeva na isaunitaro, vakaraitaka na kena isau vei ira na itubutubu ka vakatura na veitokoni ni kenadau kevaka e gadrevi.
Ena veiyabaki sa oti, na veivakatovolei ni autism e vakayacori ena veiqaravi ni talevoni veikauyaki sa yaco me sa rui levu. Na veiqaravi oqo e rawa ni solia ruarua na veitarogi kei na iwalewale ni sarasara ena vidio. Ena sala oqo, e rawa ni ra vakayacora na itubutubu na iwalewale ni veivakatovolei ena dua na sala vakayagataki vakalevu cake ka vakamuria na toso ena kena volai na kena isau.
Me baleta na ilawalawa ni yabaki cava e veiganiti kina na veivakatovolei ni autism e vale?
Na veivakatovolei ni autism e vale e vakayagataki me baleta na inaki ni kila taumada, vakabibi vei ira na bebe kei na gone lalai ena maliwa ni yabaki ni 0-3. Ena gauna oqo, na ivakatakilakila me vaka na sega ni veitaratara ena mata, sega ni sauma na yaca ni dua, lailai ni itovo ni veivakatotomuri, vosa bera se tokaruataki ni toso e rawarawa cake me laurai. O koya gona, na veivakatarogi e caka ena dua na yabaki lailai e vakarautaka na veivakauqeti totolo ki na veitokoni ni kenadau ena gauna e gadrevi kina.
Vei ira na gone ena maliwa ni yabaki 3 kei na 6, na veivakatovolei e kovuta na veivanua duidui ni itovo me vaka na veimaliwai vakaveiwekani, qito, veimaliwai vakaveitokani kei na kila ni veitaratara e sa laurai vakalevu cake. Ena ilawalawa ni yabaki oqo, na ivakatakilakila me vaka na dredre ni qito vakasama, sega ni wasea na veika e taleitaki vata, vakasivia na kena muri na ivakarau, se na vakasama ni vakasama e okati ena iwalewale ni veivakatovolei.
Na sala me kilai kina na ivakatakilakila ni Autism e vale?
Na kena kilai na ivakatakilakila ni autism e vale e rawa ena kena dikevi na nona itovo vakayago na gone ena bula ni veisiga. Dina ni duidui na nodra tubu na gone yadua, ia eso na ivakatakilakila e dau laurai vakalevu oya na ivakatakilakila taumada ni autism. Na iliuliu ena kedra maliwa oqo na sega ni cakava na veitaratara ni mata. Mai na gauna era se gonelalai kina, era namaki na gone mera veiraici na nodra itubutubu. Kevaka e sega ni veiraici na gone, veiraici ena dua na gauna lekaleka, se sega sara ga ni veiraici, e dodonu me dau dikevi na ituvaki oqo.
E dua tale na ivakatakilakila bibi sai koya na sega ni sauma na yaca. Na ivakatakilakila ni autism e rawa ni oka kina na nona sega ni vuki na gone ni sa kacivi na yacana, sega ni sauma, se vaka me sega ni rogoca na ka e tukuni tiko. Me vaka ni rawa ni veilecayaki na ituvaki oqo kei na dua na leqa ni rogo, e dodonu me vakatovotovotaki vakavinaka.
Na toso vakawasoma e ivakatakilakila matata talega ka rawa ni laurai e vale. E dau yaco na itovo me vaka na veimokomoko, luluqa, veisautaka na ka, kei na kena tokaruataki na vosa se rorogo vata ga. Na veitosoyaki oqo e rawa ni dua na sala me vakacegu kina na gone, ia e dodonu me dau dikevi kevaka e dau vakayacori vakawasoma ka tomani tikoga.
Kena itinitini, na ivakarau ni qito ni gone e dua na ivakatakilakila bibi. O ira na gone era leqataka na autism e dau dredre vei ira na qito vakasama ka ra taleitaka na qito tokaruataki me vaka na kena vakasoqoni vata kei na kena vakarautaki na qito ka sega ni vakayagataki ena kena inaki. Na lailai ni taleitaka na qito ni veimaliwai e dodonu talega me vakasamataki.
Vakatovolei ni Autism e Ciqomi Vakasaenisi
Eso na ivakarau e vakayagataki ena veivakatarogi ni autism e tiko na kena dodonu vakasaenisi kei na kena nuitaki. Na veivakatovolei oqo era vakayagataka na kenadau ka vakaitavi bibi ena iwalewale ni kena dikevi na mate. E dua vei ira na iyaya ni cakacaka ni veisele e dau vakayagataki vakalevu duadua sai koya na M-VEITALATALA-R/F (Veisautaki ni Lisi ni Veivakarautaki me baleta na Autism ena Toddlers – Vakavoutaki ena kena muri-Up) veivakatovolei. Na ivakarau oqo, e vakatorocaketaki vakabibi vei ira na gone yabaki 16–30 vula, e kena inaki me kunei na leqa ni autism ena dua na gauna taumada ena kena tarogi na taro vei ira na itubutubu, kei na veivakatarogi ni muri e vakayacori ena gauna e gadrevi kina.
E dua tale na iyaya ni cakacaka vakasaenisi sai koya na **CAST (Vakatovolei ni Veivakatovolei ni Veivakaleqai ni Gone)**. Na CAST, e vakayagataki vei ira na gone ena maliwa ni yabaki 4 kei na 11, e dua na ivakarau ni veisele raraba ka vakadikeva na veitaratara vakaveiwekani, vosa, itovo kei na kila ni qito. E dua na iwalewale yaga me kilai kina na kena rawa ni yaco na autism vei ira na gone era sa yabaki ni vuli.
Ena maliwa ni veivakatarogi raraba cake ka dusimaki mai vei ira na kenadau, ADOS (Ituvatuva ni vakadidike ni Autism) e tu vakataki koya. Na ADOS e dua na veivakatovolei vakatautauvatataki ka yavutaki ena kena dikevi na nona veimaliwai vakaveiwekani na gone, veitaratara kei na itovo ni qito ka sa vakasamataki me ivakatagedegede koula ena kena dikevi na autism.
Na veivakatovolei ni autism ena initaneti kilai levu duadua.Na ivurevure nuitaki ka veivakavulici ena initaneti e bibi sara vei ira na itubutubu era vinakata me ra vakatovolei autism e vale. Eso na ituvatuva ni veimatanitu e rawa ni veidusimaki, vakabibi ena vakavakarau ki na iwalewale ni veisele, kila na ivakatakilakila kei na kila kevaka e gadrevi na veitokoni ni kenadau. Dina ga ni veivakatovolei oqo e sega ni solia e dua na veivakadeitaki vakadeitaki, era vukei ira na itubutubu me ra cakava e dua na veivakatarogi taumada.
E dua vei ira na ivurevure e vakayagataki vakalevu duadua e vuravura raraba sai koya na AutismSpeaks.org. Na ituvatuva oqo e solia na veivakatovolei ena initaneti, itukutuku ni itukutuku, kei na idusidusi ni matavuvale me vukea na kena vakalewai na ivakatakilakila ni autism me baleta na veimataqali yabaki ni bula. Na veivakatovolei ni veisele lekaleka vei ira na itubutubu e rawa ni vakayagataki ena vanua kei na veidusimaki vakacakacaka e vakarautaki me salavata kei na kena isau.ChildMind.org, e dua vei ira na isoqosoqo dokai ena tabana ni veivakatorocaketaki ni gone kei na vakasama, e solia talega na veivakatovolei nuitaki kei na idusidusi ki na matavuvale. Na ituvatuva e oka kina na veivakatarogi me vukea na kena kilai na ivakatakilakila ni autism, vakasama ni kenadau, parokaramu ni veitokoni ni matavuvale kei na vuqa na ivurevure ena bula vakasama ni gone.
Na tikina me vakasamataki ni lako mai ki na ivurevure ni Turkey sai koya na veivakatovolei e tiko na kena dodonu vakasaenisi ka vakayagataki ga me baleta na inaki ni veivakatovolei taumada. Na veivakatovolei oqo e vukea me kilai na itovo ni gone, ia e gadrevi me veitaratara kei na dua na vuniwai ni vakasama ni gone se kenadau ni veivakatorocaketaki me baleta e dua na veisele vakadeitaki.
E nuitaki beka na veivakatovolei ni autism e vale?Na veivakatovolei ni autism e vale e iyaya ni cakacaka ni bera na veivakatovolei e vakarautaki me rawa kina vei ira na matavuvale me ra kila na duidui ni veivakatorocaketaki vei ira na luvedra ena dua na gauna taumada. Na veivakatovolei oqo e solia e dua na nuitaki eso, vakabibi baleta ni ra yavutaki ena raici ni itovo; Ia, e sega ni tu vua na kaukauwa me cakava e dua na veivakadeitaki vakadeitaki ena kena . Na iwiliwili ni dodonu e duidui me vakatau ena kena dina vakasaenisi na veivakatovolei e vakayagataki, na nona rawa ni raica na itubutubu, kei na nona sauma vakadodonu na taro. Me kena ivakaraitaki, e dina ga ni vakasaenisi yavutaki na ivakarau me vaka na M-CHAT-R / F e cecere na ivakarau ni nuitaki, e se gadrevi tikoga me vakaduavatataki na veika e rawati ena dua na vakatovotovo ni kenadau.
Ena gauna oqo, e levu sara na ka e wasei ena initaneti ena yaca ni "vakatovolei ni autism", ka sega na kena yavu vakasaenisi ka vica ga na taro e tiko kina. Me kua ni vakayacori na veivakatovolei vakaoqo lasu se sega ni dodonu, e dodonu me qarauni me vakadeitaki ni ivurevure e nuitaki, na veivakatovolei e yavutaki ena veivakadeitaki vakasaenisi ka sa vakatututaki mai vei ira na veisoqosoqo ni bula kilai. Na kena caka e dua na vakadidike ni autism ka yavutaki ena veisoqoni vakaveitalia se na itukutuku raraba e sega ni dua na iwalewale bulabula.
E sega ni dodonu me guilecavi ni veivakatovolei ni autism e vale e sa ena inaki ni kena vakatorocaketaki na kila ka kei na kena vakayacori na vakadidike ni ririko. Me baleta e dua na veivakadeitaki vakadeitaki, e dua na veivakatarogi vakavuniwai mai vua e dua na vuniwai ni vakasama ni gone, dauveivakavulici se vuniwai ni uto e gadrevi. Se cava ga na sala e tiko kina na macala ni veivakatovolei e vale, e sega ni dodonu vei ira na itubutubu me ra yacova e dua na itinitini vakadeitaki ka sega ni vakasaqara na nodra vakasama na kenadau.
Vakatovolei e Vale se kenadau?
Na veivakatovolei ni autism e vale sa ikoya na imatai ni kalawa ena kena vukei na matavuvale me ra kila na ivakatakilakila e rawa ni yaco vei ira na luvedra. Ia, veitalia na kena macala ni oti na veivakatovolei, e sega ni dodonu vei ira na matavuvale me ra yaco ki na dua na itinitini vakadeitaki ke ra sega ni ciqoma e dua na veivakatarogi ni kenadau. Kevaka e vakaraitaka na veivakatovolei e vale e dua na ivakatagedegede ni leqa, e bibi me veitaratara kei na dua na vuniwai ni vakasama, vuniwai ni uto ni gone se vuniwai ni veivakatorocaketaki ni gone. Na kenadau e vakadikeva na gone vakalevu cake ena veivakatovolei ni valenibula, veivakatovolei ni veivakatorocaketaki kei na iwalewale ni vakadidike. Me vaka ni veivakatovolei e vakayacori e vale e dua ga na veivakatovolei taumada, sa ikoya na iwalewale bulabula duadua me tokoni mai na vakasama ni kenadau.
Na ituvaki veilecayaki kei na ivakatakilakila ni Autism
Me vaka ni ivakatakilakila ni autism e rawa ni tautauvata kei na so na ituvaki, na veivakatarogi cala e rawa ni yaco. Me kena ivakaraitaki, o ira na gone e tiko vei ira na leqa ni vakasama e rawa ni ra vakaraitaka talega na ituvaki me vaka na sega ni muria na veidusimaki, itovo sega ni tuvanaki vinaka, kei na dredre ni veitaratara, kei na ivakatakilakila oqo e rawa ni so na gauna e veilecayaki kei na autism. Vosa, kila ni moto se kila ni veimaliwai e rawa ni tubu e muri vei ira na gone kei na vakadede ni veivakatorocaketaki. Na ituvaki oqo e rawa ni bulia e dua na iyaloyalo tautauvata kei na ivakatakilakila ni autism, ia e duidui na kena itekitekivu.
Na rere ni veimaliwai, ka laurai vei ira eso na gone, e rawa ni vakavuna na itovo me vaka na nodra dau madua mai na veivanua ni veimaliwai, sega ni vosa, ka sega ni veirai mata. Oqo e rawa ni veilecayaki talega kei na autism, ia ena phobia ni veimaliwai, na gone e vinakata na veimaliwai vakaveiwekani ia e tiko vakayawa ena vuku ni lomaocaoca; Ena autism, e dau vakaiyalayala na veimaliwai vakaveiwekani. O koya gona, na vakadidike ni kenadau e bibi me baleta na veivakatarogi dodonu.
