Ósjálfstæði

Titill: Fíkn: orsakir, gerðir, einkenni og meðferðaraðferðir

Inntak:

Fíkn er langvinnur heilasjúkdómur sem einkennist af mikilli löngun í hegðun eða efni sem einstaklingurinn missir stjórn á og skerðir starfsemi daglegs lífs. Nútímalíf, streituþættir, tækni og félagsleg samskipti hafa leitt til fjölbreytileika fíkniefna. Fíkn er ferli sem hefur ekki aðeins áhrif á einstaklinginn heldur einnig fjölskylduna, félagslegt umhverfi og samfélagið.

1. Hvað er fíkn?

Fíkn er þegar einstaklingur heldur áfram að nota efnið eða heldur áfram hegðuninni þó það hafi neikvæðar afleiðingar fyrir hann/hana. Fíkn á taugalíffræðilegu stigi; dópamín tengist umbunarkerfi, námi, hvatvísi og stjórnleysi.

2. Tegundir fíknar

Fíkn felur ekki aðeins í sér vímuefnaneyslu. Algengar tegundir í dag:

2.1 Vímuefnaneysla

• Áfengi

• Nikotín

• Fíkniefnaefni (ópíóíð, amfetamín, kókaín, kannabínóíð osfrv.)

• Lyfseðilsskyld lyf (bensódíazepín, ópíóíð verkjalyf osfrv.)

2.2 Hegðunarháð

• Tækni og leikjafíkn

• Fíkn á samfélagsmiðlum

• Fjárhættuspilfíkn

• Kynlífsfíkn

• Verslunarfíkn

• Matarfíkn

• Íþrótta- og líkamsræktarfíkn (þráhyggjuform)

2.3 Sálfræðileg/sálfélagsleg fíkn

• Sambandsfíkn (háð viðhengi)

• Staðfestingarháð

• Vinnutrú

3. Orsakir fíknar

Fíkn er margþætt ferli.
Valaðar fyrirsagnir:

3.1 Líffræðilegir þættir

• Erfðafræðileg tilhneiging

• Breytingar á taugaefnafræði heilans

• Þroskatímabil (áhættuþáttur unglingsára)

3.2 Sálfræðilegir þættir

• Áföll

• Kvíði, þunglyndi

• Truflanir á hvatastjórnun

• Persónuleg uppbygging

3.3 Félags- og umhverfisþættir

• Fjölskyldusambönd

• Umhverfisáhrif

• Menningarleg viðurkenning

• Félagslegir streituvaldar

4. Einkenni (Hvernig á að segja það?)

Einkenni fíknar byrja oft lævíslega:

• Að missa stjórn

• Þróun umburðarlyndis (meiri þörf fyrir sömu áhrif)

• Fráhvarfseinkenni

• Truflun í vinnu, skóla eða fjölskyldulífi

• Að leyna og afneita hegðun

• Kvíði, pirringur, árásargirni

• Röskun í félagslegum samskiptum

5. Sambandið milli fíknar og heilans

Taugavísindalíkanið útskýrir fíkn í gegnum verðlaunalotuna:
Dópamín → Hvatning → Verðlaun → Endurtekningar → Venja → Fíkn

Áhrif á framhliðarberki leiða til skertrar ákvarðanatöku og hvatastjórnunar.

6. Meðferðar- og inngripsaðferðir

Meðferð ætti að vera einstaklingsbundin. Margþætt inngrip:

6.1 Sálfræðimeðferð

• CBT (hugræn atferlismeðferð)

• Hvetjandi viðtöl (MI)

• DBT

• Skemameðferð

• Fjölskyldumeðferð

6.2 Læknismeðferð

• Meðhöndlun fráhvarfseinkenna

• Meðferð við meðfylgjandi geðsjúkdómum

• Lyfjafæðubótarefni (t.d. nikótínmeðferð, ópíóíðblokkar)

6.3 Stuðningskerfi

• Hópmeðferðir

• Jafningastuðningur

• 12 stafa forrit

6.4 Stafræn heilsunálgun (eHealth Perspective)

Netfundir sálfræðinga, geðlækna og næringarfræðinga auka aðgengi einstaklingsins að meðferð. Tíðni þátttöku og fylgni hækkar sérstaklega hjá unglingum og ungum fullorðnum.

7. Forvarnir í fíkn

Tókst er á forvörnum á þremur stigum:

Framhaldsskóli: Menntun og meðvitund
Meðal: Snemmgreining og áhættuskimun
T]_283. forvarnir