Bir anda başınız döner, gözünüz kararır, yere çöker gibi olursunuz… Çoğu insan bu durumu “tansiyonum düştü” diye tarif eder ve haklıdır. Türkiye’de her 4 yetişkinden biri hayatının bir döneminde düşük tansiyon şikâyeti yaşıyor. Peki tansiyon neden düşer? Bazen sadece susuz kalmış olabilirsiniz, bazen de çok daha ciddi bir hastalığın ilk habercisi olabilir. Bu yazıda düşük tansiyonun tüm nedenlerini, belirtilerini, kimlerin daha fazla risk taşıdığını ve evde neler yapabileceğinizi en ince detayına kadar anlatacağım.
Düşük Tansiyon (Hipotansiyon) Nedir ve Kaç Çeşittir?
Tansiyonunuz 90/60 mmHg’nin altına indiğinde tıbben “hipotansiyon” yani düşük tansiyon kabul edilir. Ancak rakamlar her şeyi anlatmaz; bazı insanlarda 85/55 bile hiçbir şikâyete yol açmazken, bazılarında 100/65 bile bayılmaya neden olabilir. Önemli olan şikâyetinizin olup olmamasıdır.
Düşük tansiyon kendi arasında birkaç gruba ayrılır:
- Ortostatik hipotansiyon: Ani ayağa kalkınca olan düşüş
- Postprandial hipotansiyon: Yemekten hemen sonra olan düşüş
- Nörolojik (sinir sistemi kaynaklı) hipotansiyon: Parkinson, diyabet gibi hastalıklarla birlikte görülen tip
- Ani (akut) hipotansiyon: Kan kaybı, enfeksiyon, alerji gibi acil durumlar
- Kronik hipotansiyon: Yıllardır düşük gezen ve genelde şikâyet yaratmayan durum
Tansiyon Neden Düşer? En Sık 15 Nedeni
1. Susuzluk ve Dehidratasyon
Vücudunuzdaki kanın %50-55’i sudur. Sadece %2-3 su kaybı bile kan hacmini azaltır ve tansiyonunuzu belirgin şekilde düşürür. Yazın terleme, ishal, kusma, fazla kahve-çay tüketimi en sık karşılaşılan nedenlerdir.
2. Ani Ayağa Kalkma (Ortostatik Hipotansiyon)
Yatarken veya otururken bacaklarda biriken kan, ayağa kalkınca birden kalbe dönemezse beyne yeterli kan ulaşamaz. 10-20 saniye içinde baş dönmesi, göz kararması ve hatta bayılma olur. Özellikle sabah yataktan kalkarken çok sık görülür.
3. Yemekten Hemen Sonra Tansiyon Düşmesi
Büyük ve karbonhidrattan zengin bir öğünden sonra kanın büyük kısmı sindirim sistemine yönelir. Kalp bunu telafi etmeye çalışsa da özellikle 65 yaş üstü kişilerde ve şeker hastalarında yemekten 30-60 dakika sonra belirgin düşüş yaşanır.
4. Sıcak Hava, Sıcak Duş ve Sauna
Sıcak damarları genişletir ve kanın deriye toplanmasına neden olur. Beyin ve iç organlara giden kan azalır. Hamam, sauna, uzun süre sıcak duş sonrası bayılmaların çoğu bu yüzdendir.
5. Tansiyon İlaçlarının Fazla Dozu veya Yan Etkisi
Yüksek tansiyon tedavisi gören hastaların %20’sinde ilaçlar fazla kaçtığı için düşük tansiyon gelişir. Özellikle ACE inhibitörleri, beta blokerler, idrar söktürücüler ve alfa blokerler buna yol açabilir.
6. Kalp Ritim Bozuklukları ve Kalp Yetmezliği
Kalp yeterince güçlü atmazsa veya çok yavaş/düzensiz atarsa kan yeterince pompalanamaz. Bradikardi (nabız 50’nin altı) olan kişilerde sık görülür.
7. Şeker Hastalığı (Diyabet) ve Otonom Nöropati
Uzun süreli ve kontrolsüz diyabet sinirleri harap eder. Tansiyonu düzenleyen refleksler bozulur. Bu hastalar ayağa kalktıklarında 20-30 mmHg büyük tansiyon düşüşü yaşayabilir.
8. B12, Folik Asit ve Demir Eksikliği Anemisi
Kansızlık varsa taşıyıcı hemoglobin azaldığı için dokulara yeterli oksijen gidemez. Beyin bunu “tansiyonu düşürerek” telafi etmeye çalışır. Özellikle kadınlarda adet kanamalarıyla birlikte çok sık görülür.
9. Hamilelik Dönemi
Gebeliğin özellikle 2. trimesterinde progesteron hormonu damarları gevşetir, büyüyen rahim ana toplardamara (vena cava) baskı yapar. Bu yüzden hamilelerin %10-15’inde düşük tansiyon olur. Sırt üstü yatınca daha da kötüleşir.
10. Kan Kaybı
Adet kanaması, hemoroid kanaması, mide ülseri, kaza sonrası iç-dış kanama… Ne kadar kan kaybederseniz tansiyon o kadar düşer. 500 ml’den fazla hızlı kan kaybı şok tablosuna yol açabilir.
11. Enfeksiyon ve Sepsis
Vücudun ağır enfeksiyonlara verdiği cevap damarları aşırı genişletir. Tıpkı sıcak havada olduğu gibi kan deriye toplanır, tansiyon ani çöküş gösterir. Bu durum hayati tehlike yaratır.
12. Şiddetli Alerjik Reaksiyon (Anafilaksi)
Arı sokması, penisilin alerjisi, fıstık gibi gıdalar sonrası gelişen ağır alerji damarları genişleten histamin salgılanmasına neden olur. Dakikalar içinde tansiyon 60/30’lara kadar düşebilir.
13. Parkinson, Multipl Skleroz Gibi Nörolojik Hastalıklar
Beyin ve omurilikteki hasar, tansiyonu ayarlayan otonom sinir sistemini bozar. Bu hastalar gün içinde sık sık dalgalanma yaşar.
14. Alkol ve Bazı Sakinleştirici İlaçlar
Alkol damarları genişletir ve idrar söktürücü etkisiyle susuzluk yaratır. Uyku ilaçları, kas gevşeticiler, bazı antidepresanlar da aynı etkiyi gösterebilir.
15. Uzun Süre Yatakta Kalmak
Hastanede 1 haftadan uzun yatan hastalarda bacak kasları zayıflar, damar tonusu azalır. İlk ayağa kalkışta tansiyon ciddi düşer. Bu duruma “dekonisyon hipotansiyonu” denir.
Düşük Tansiyon Belirtileri Nelerdir?
Düşük tansiyon kendini şu şekillerde belli eder:
- Baş dönmesi ve sersemlik hissi
- Göz önünde kararma veya bulanık görme
- Bayılma veya bayılacak gibi olma (presenkop)
- Halsizlik, bitkinlik, sabah yataktan kalkamama
- Soğuk terleme, ellerde-ayaklarda soğukluk
- Konsantrasyon güçlüğü, dalgınlık
- Boyun ve omuzlarda ağrı veya ağırlık hissi
- Kulaklarda uğultu
- Bazen ensede zonklayıcı baş ağrısı
Kimler Daha Fazla Risk Altında?
- 65 yaş üstü kişiler (damar sertliği ve ilaç kullanımı nedeniyle)
- Hamileler (özellikle 2. trimester)
- Şeker ve kalp hastaları
- Tansiyon ilacı kullananlar
- Parkinson, MS, diyabetik nöropati gibi hastalığı olanlar
- Kansızlık sorunu yaşayan genç kadınlar
- Uzun süre hareketsiz kalanlar (uzun uçak yolculukları, yatak istirahati)
Evde Tansiyonı Hızlı Yükseltmek İçin Ne Yapabilirsiniz?
- Yavaş yavaş kalkın: Yatarken önce 1-2 dakika oturun, ayaklarınızı yere sarkıtın, sonra kalkın.
- Bol su için: Günlük 2,5-3 litre su içmek en etkili yöntemdir.
- Tuzlu ayran: 1 bardak soğuk ayrana 1 çay kaşığı tuz ekleyip yavaş yavaş içmek 10-15 dakikada belirgin düzelme sağlar (kalp yetmezliğiniz yoksa).
- Bacak kaslarını sıkın: Otururken bacaklarınızı çapraz yapıp sıkmak, ayağa kalkmadan önce birkaç kez parmak ucuna yükselmek kanın yukarı dönmesini sağlar.
- Kompresyon çorabı kullanın: Varis çorabı gibi sıkı çoraplar kanın bacaklarda birikmesini önler.
- Küçük ve sık öğün yiyin: Büyük öğün yerine 5-6 küçük öğün tansiyon dalgalanmasını azaltır.
- Kafein alın: 1 fincan Türk kahvesi veya sert çay kısa süreli yükseliş sağlar.
- Karbonhidratlı hafif ara öğün: Pekmez-tahın, reçel-ekmek, muz gibi hızlı emilen şekerler işe yarar.
- Sırt üstü yatıyorsanız yan dönün (özellikle hamileler için).
- Soğuk duş yerine ılık duş alın.
Doktora Ne Zaman Gitmelisiniz?
Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden doktora başvurun:
- Sık sık bayılıyorsanız
- Göğüs ağrısı, nefes darlığı eşlik ediyorsa
- 3 günden uzun süren halsizlik ve baş dönmesi varsa
- Yeni bir ilaç başladıktan sonra şikâyetler başladıysa
- İdrarda veya dışkıda kan gördüyseniz
- Ateş, titreme gibi enfeksiyon bulgusu varsa
Sık Sorulan Sorular
Tansiyon neden birden düşer?
En sık ani ayağa kalkma, susuzluk, ilaç dozu fazlalığı veya kalp ritim bozukluğudur. Bazen ağır alerji veya enfeksiyon da dakikalar içinde çöküş yapabilir.
Düşük tansiyon tehlikeli midir?
Genelde hayati tehlike yaratmaz ama sık bayılma düşme ve kırık riskini artırır. Eğer altta enfeksiyon, kanama veya kalp hastalığı varsa çok tehlikelidir.
Tansiyon düştüğünde tuzlu ayran gerçekten işe yarar mı?
Evet. 1 bardak soğuk ayrana 1 çay kaşığı tuz ekleyip yavaş yavaş içmek 10-15 dakika içinde belirgin düzelme sağlar. Kalp yetmezliği veya böbrek hastalığı olanlar doktora danışmadan yapmamalı.
Hamilelikte tansiyon neden düşer?
Progesteron hormonu damarları gevşetir, büyüyen rahim ana toplardamara baskı yapar. Özellikle 2. trimesterde sık görülür. Sol yan yatmak ve bol su içmek yardımcı olur.
Düşük tansiyon baş ağrısı yapar mı?
Evet, beyne yeterli oksijenli kan gitmediği için ensede ağırlık, zonklama veya şakaklarda baskı tarzı ağrı yapabilir. Bol su içmek ve başı hafif yüksekte tutmak ağrıyı azaltır.
